Denken doet geen zeer

Aan de andere kant, zegt de jongen, Heeft Toby blauwe ogen. Ja, dat weten we allemaal, zeg ik, hoewel ik me zelden om iemands ogen bekommer. En wat bedoel je met aan de andere kant? Maken blauwe ogen dan iets goed? Vraag ik. Gaat die man daar lekkerder van ruiken? Mijn tanden tikken elkaar aan; de woorden willen niet snel genoeg komen. Er zit een konijn in mijn borst en ik heb nergens tijd voor. Blauwe ogen zeggen geen moer, snauw ik. Er zijn afstotelijke mannen en vrouwen die de wereld in kijken met blauwe ogen, mannen en vrouwen die zo lelijk zijn dat het bloed je in de aderen stolt als je ze tegenkomt, om nog maar te zwijgen over Duitsers, die voor mij een teer punt zijn zoals je weet. Ik praat zo snel dat ik niet zeker weet of ik mijn eigen taal nog wel spreek. Als je iets intelligents hebt bij te dragen aan het gesprek, ga ik door, Dan heet ik je ideeën welkom, maar als je onzin blijft uitkramen in de hoop dat ik het niet zal opmerken, ga het dan maar ergens anders doen. Ik luister daar niet naar, zeg ik tegen hem. Misschien zal Toby wel luisteren, misschien zal Toby wel lachen en in zijn verschrompelde vingers klappen als het aapje van een orgeldraaier, maar ik niet. Mij niet. Ik niet. Ik zet mijn kopje met een klap op tafel neer om aan te geven dat het onderwerp is afgesloten. Mijn beheersing van de grammatica begint me in de steek te laten. Edmunds broer kijkt op van zijn kopje koffie. Zijn blik gaat de ruimte rond, zijn tong rolt zich uit en hij begint als een hond te hijgen. Ik had toch eens een boek over kinderverzorging moeten lezen. Ik had er een in de bibliotheek moeten zoeken en in de verklarende woordenlijst onder koffie moeten kijken. Aan het andere eind van de zaak, bij de tafel met studenten, deelt Toby met een zilveren tang broodjes rond. Een tang! Zeg ik tegen de jongen. Zie je dat? Wij hebben nooit een tang gezien, ons werden de broodjes gewoon overhandigd, ze werden ons nog eerder toegeworpen. En aan studenten! Zeg ik, terwijl ik probeer te bepalen of Toby nu voor een tafel met drie vrouwen buigt of alleen maar bukt om een vork op te pakken. Ik vraag me af of die vrouwen die met Toby flirten van zijn stuitende gewoontes afweten, zeg ik, Hoewel dat ook zijn aantrekkingskracht kan zijn. Ik heb wel gehoord over die types. Types die van fetisjen houden. Een fetisj is een ongebruikelijke passie die anderen afkeer inboezemt. Deze vrouwen, wijs ik de zaak rond, hebben misschien wel een fetisj voor Toby’s ranzige lucht. Kun je een zin maken met het woord fetisj? Vraag ik, in een poging de dag weer terug te loodsen naar het onderwijs. Ranzig? zegt hij smalend, Dat is toch geen woord, ranzig? Ik lach. Natuurlijk is Ranzig een woord. Nou, ik heb er nog nooit van gehoord, zegt hij. Ik zwijg. Ik houd er niet van te worden overhoord. Zodra een overhoring wordt bespeurd verlaat kennis bij mij het pand. Ik zou mijn eigen naam nog vergeten, als iemand me overrompelt of er te luid naar vraagt. Edmunds broer heeft me tuk, opeens weet ik niet meer wat ranzig betekent, het zou een stad kunnen zijn die ik ooit heb bezocht, als het al een woord is. Natuurlijk is dat een woord, herhaal ik. Het is een woord dat bedorven en onwelriekend betekent. Ranzig. We herhalen het verscheidene malen, ranzig, ranzig, we proberen het woord uit op de volle zaak, we laten het over onze tongen rollen, de mijne groot en rond, die van de jongen klein, zwaar van de koffie, alsof het onze taak voor deze ochtend is woorden uit te proberen. Wat een ranzige tent hier, roept de jongen. Zo ranzig als vis op zondag, mopper ik, en met onze koffie en onze hoogmoed daarbij opgeteld, worden we allebei lichtelijk hysterisch. We lachen en we lachen, de broer en ik, we kunnen onze lol niet op, zoveel is zeker, met die koffie en de rest erbij. Dan beginnen mijn tanden pijn te doen, ze steken gemeen en een paar vaste klanten staren ons aan. Edmunds broer heeft om een of andere reden met beide handen de zitting van zijn stoel vastgegrepen en hipt met de zitting stijf tegen zijn zitvlak geklemd op en neer. Wanneer ik met mijn vingers knip en hem een snijdende blik toewerp houdt hij ermee op en samen haasten we ons naar de deur, terwijl de jongen biep biep roept.

Of ik blijf hardnekkig in bed liggen wachten tot de wekker gaat. Uren luisteren naar het ruiselen en het snorren en sputteren van de ademhaling naast me, elke ritmewisseling een wichelteken dat vraagt om ontcijfert te worden. In de hoop de slaap alsnog te vatten probeer ik hoofdrekenen, maar dat leidt al gauw tot hoofdbrekende inzichten, zo onder meer dat ik dezer dagen juist even oud ben als mijn moeder toen zij stierf. ’n Tijdje later (twee keer rug, een keer linker-, drie keer rechterzij) dringt zich met de pijnlijke precisie van de nacht het idee op dat die Dalì boven de televisie een vervalsing is. Daarna, beetje voor beetje, de overtuiging dat mijn arm door een onomkeerbare verlamming is getroffen. Naderhand begint ook het gordijn in de woonkamer te smeulen omdat een van de lampen moet zijn blijven branden. En ertussendoor telkens opnieuw de bergplaats met het verlosbed, elke keer rewind en play en wederom rewind, om het minder erg te laten aflopen dan het afgelopen is. Ten langen leste toch maar naar beneden en komaan, het malen in mijn kop verdrinken in zevenhonderdvijftig milliliter Châteauneuf-de-Pape inclusief bezinksel onzes Heren negentienhonderdnegenenzeventig toen die zoon van ons geboren werd en dus, al zeg ik het zelf, een uitermate voortreffelijk jaar, en daarom, vriend, bezit voortaan uw ziel voorgoed in lijdzaamheid en strooi vooral uw zout niet langer meer in oude wonden, maar op deze verse pontificale pimpelpaarse wijnvlek midden op het zacht crème tapijt. En als dit eenmaal met de grootste zorg is volvoerd, dan rijst quand même de vraag wie het in godsnaam in zijn hoofd haalt om bij een uitgelezen wijn een gezinspak lange vingers leeg te eten. Dat zou ik nondedjeu wel ’s willen weten. Het is begot nogal wat gescheten tegenwoordig! Tegenwoord-ig. Tegen de ochtend, als door het raam van de plee het eerste kwade daglicht valt, klimt slecht ter been op grotelijks atypische wijze de trap op, onkenbaar: een Bekende Kop.

Quinten zag zijn moeder. Daar was zij: precies daar, op die plek in de wereld, en niet ergens anders. Haar zwarte haar was kortgeknipt. Hij stapte over de drempel en keek naar de roerloos slapende, – alleen het laken ging langzaam op en neer. Bij haar oren werd ze een beetje grijs.
Na een poosje vroeg hij:
‘Kan mama echt nooit meer wakker worden?’
‘Nee, Quinten, mama sliep al toen jij geboren werd. Ze kan niets meer horen en niets meer zien en niets meer voelen – helemaal niets meer.’
‘Hoe kan dat nou? Ze is toch niet dood, zoals opa. Ze ademt toch.’
‘Ze ademt, ja.’
‘Droomt ze?’
‘Dat weet niemand. De doktoren denken van niet.’
‘Hoe weten ze dat?’
‘Ze zeggen dat ze dat kunnen meten, met bepaalde toestellen. Volgens hen mag je eigenlijk niet eens zeggen, dat mama slaapt.’
‘Wat dan?’
Onno aarzelde, maar zei toen toch:
‘Dat ze niet meer bestaat.’
‘Terwijl ze niet dood is?’
‘Terwijl ze niet dood is. Dat wil zeggen,’ zei Onno en vertrok zijn gezicht, ‘mama is dood terwijl ze niet dood is… ik bedoel, wat er niet dood is is niet mama. Het is niet mama, die ademt.’
‘Wie dan?’
Onno maakte een hulpeloos gebaar.
‘Niemand.’
‘Dat kan toch zeker niet.’
‘Dat kan absoluut niet, maar zo is het dus.’
(…)
‘Hoe is het gebeurd, papa?’
Onno knikte en vertelde hem in grote trekken de hele geschiedenis.
(…)
‘Daarna heb jij nog drie maanden in mama’s buik gezeten. Dat was heel bijzonder, het stond later zelfs in de krant.’
Quinten keek naar de witte omtrek van Ada’s lichaam onder het laken.
‘Zat ik toen nog in die buik?’
‘Ja.’
Nadenkend, zijn handen op zijn knieën, wiegde hij met zijn bovenlichaam naar voren en naar achteren.
‘Maar als ik daar toen nog in zat, dan zat ik dus eigenlijk niet meer in mama’s buik?’
Onno maakte een hulpeloos gebaar en wist niet wat hij moest zeggen. De paradox maakte alles waar, zodat niets meer waar was.

Tot de verpleegster terugkomt, zit ik gewoon op de rand van mijn moeders bed te wachten.
Mijn moeder heeft een van die klokken waarbij ieder uur door de roep van een andere vogel wordt aangegeven. Opgenomen op een bandje. Eén uur is het Amerikaanse roodborstje. Zes uur is de noordelijke wielewaal.
Twaalf uur ’s middags is de huisvink.
De zwartkopmees betekent acht uur. De witborstboomklever betekent elf uur.
Je snapt het wel.
Het probleem is dat het associëren van vogels met bepaalde tijdstippen verwarrend kan worden. Vooral als je buiten bent. Je verandert van een klokkijker in een vogelwaarnemer. Iedere keer dat je de grasmus hoort, denk je: Is het al tien uur?
Eva rijdt mijn moeders kamer een stukje in. ‘Je hebt me pijn gedaan’, zegt ze. ‘En ik heb het nooit aan mama verteld.’
Die bejaarden. Die menselijke ruïnes.
De kuifmees heeft al een halfuur geleden geroepen en ik moet de bus halen en op mijn werk zijn tegen de tijd dat de blauwe gaai zingt.
Eva denkt dat ik haar grote broer ben die haar zowat een eeuw geleden gepiepeld heeft. Mijn moeders kamergenote, mevrouw Novak, met haar vreselijke grote hangborsten en oren, denkt dat ik haar ploertige compagnon ben die haar het octrooi voor de katoenzuiveringsmachine of de vulpen of zoiets afhandig heeft gemaakt.
Hier krijg ik de kans alles voor alle vrouwen te zijn.
‘Je hebt me pijn gedaan’, zegt Eva en ze rolt wat dichterbij. ‘En dat heb ik helemaal nooit vergeten.’
Iedere keer dat ik op bezoek kom, is er een ouwe rozijn met woeste wenkbrauwen die me Eichmann noemt. Een andere vrouw met een doorzichtig plastic slangetje vol pis, dat onder haar kamerjas uitkronkelt, beschuldigt me ervan dat ik haar hond gestolen heb en ze wil hem terug. Altijd als ik een andere oude vrouw passeer, die in een massa roze truien in haar rolstoel zit weggezakt, sist ze me iets toe. ‘Ik heb je gezien’, zegt ze en ze kijkt me met een troebel oog aan. ‘Die avond van de brand heb ik je gezien met ze!’
Het is hopeloos. Iedere man die Eva ooit in haar leven heeft gekend, is waarschijnlijk in een of andere vorm haar grote broer geweest. Of ze het besefte of niet, ze heeft haar leven lang afgewacht, ervan uitgaand dat mannen haar zouden piepelen. Serieus, zelfs gemummificeerd in haar gerimpelde huid is ze nog steeds acht jaar. Ze is blijven steken. Net als Koloniaal Dunsboro met zijn groepje doorgedraaide müslivreters, zit iedereen in het St.-Antonius in zijn verleden gevangen.
Ik ben geen uitzondering, en denk maar niet dat jij er een bent.
Net zoals Danny vastzit in het blok, is Eva in haar ontwikkeling blijven steken.
‘Jij’, zegt Eva en ze prikt met een trillende vinger naar me. ‘Jij hebt mijn kedietje pijn gedaan.’
Die vastgeroeste ouwe mensen.
‘O, je zei dat het maar een spelletje was’, zegt ze en ze rolt met haar hoofd, terwijl haar stem een eentonige klank krijgt. ‘Het was ons geheime spelletje, maar toen stopte je je grote mannending in me.’ Haar benige, kromme kleine vinger blijft in de lucht naar mijn kruis prikken.
Serieus, alleen al bij de gedachte wil mijn grote mannending gillend de kamer uit rennen.
Het vervelende is dat het overal in het St.-Antonius hetzelfde liedje is. Een ander oud skelet denkt dat ik vijfhonderd dollar van haar heb geleend. Weer een andere uitgezakte oude vrouw noemt me de duivel.
‘En je hebt me pijn gedaan’, zegt Eva.
Het is moeilijk om hier te komen zonder de schuld voor iedere misdaad uit de geschiedenis op je te nemen. Je wilt in ieder oud tandeloos gezicht schreeuwen. Ja, ik heb die Lindbergh-baby gekidnapt.
Die toestand met de Titanic, dat heb ik gedaan.
Die Kennedy-moordzaak, ja, dat was ik.
Dat Tweede-Wereldoorloggedoe, dat atoombomdingetje, nou, wat denk je? Daar zat ik achter.
Het aidsvirus? Sorry. Ik weer.

Boven gekomen zag de torenwachter dat de jongen zijn handen krampachtig om de spijlen van de trapleuning had geklemd. Hij boog voorover en reikte naar de magere armen, maar nog voor hij ze ook maar even had aangeraakt, begon het kind al te roepen: ‘Raak me niet aan! Raak me niet aan!’
Zijn ijle stem ging door merg en been. Otto Reisiger deed verschrikt een stap naar beneden en botste tegen Frau Maenhout. Hij greep zich vast aan de trapleuning en met zijn andere hand raakte hij per ongeluk de muts van het kind, zodat die scheef kwam te zitten. Wat hij toen zag, nam alle twijfel weg: een grote, kale schedel, waarover vele inktblauwe aderen liepen.
‘Kijk eens, het is er toch eentje van de dokter! Ik wist het wel!’ riep hij uit. Hij draaide zich om en wees met zijn duim naar het kind.
Frau Maenhout wendde snel haar blik af en richtte zich tot de jongen.
‘Laat mij maar even,’ zei ze, en ze boog zich over de jongen heen en begon met sussende woorden op hem in te praten. Een paar keer hoorde de torenwachter de naam Michaël vallen.
Beneden zag Felix Glück hoe Frau Maenhout de jongen ten slotte optilde. Ze wilde de muts weer recht op zijn hoofd zetten, maar hij sloeg haar hand weg en riep luid: ‘Nee, nee, ik ben geen musketier meer!’ En met zijn andere hand trok hij vervolgens het masker van zijn gezicht.
Alsof hij daarmee een teken had gegeven, besloten zijn broers zijn voorbeeld te volgen. Met een snelle beweging van hun hand wipten ze de muts van hun hoofd en deden hun masker af.
Met de ogen knipperend nam de garagehouder hun gezichten op en hij betrapte zich erop dat zijn mond openviel van verbazing.